Przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy – nie tylko maszyna

Przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy nie musi wynikać z wady maszyny, usterki sprzętu ani złego stanu miejsca pracy. Może nią być także nieuważny ruch pracownika, błędna ocena odległości albo zmęczenie, które osłabia koncentrację. Sprawdź, jak zespół powypadkowy powinien ocenić uraz, do którego doszło mimo sprawnego sprzętu i prawidłowo wykonanej czynności.

Tak, uraz, do którego doszło bez usterki sprzętu, może zostać uznany za wypadek przy pracy. Według orzecznictwa przyczyną zewnętrzną może być każdy czynnik zdolny wywołać uraz, także czynność samego poszkodowanego, np. nieuważny krok albo błędna ocena wysokości. Przyczyna ta nie musi być jedyna. Wystarczy, że jest współprzyczyną zdarzenia.

Opis zdarzenia: uraz stopy przy schodzeniu z wózka reach truck

Pracownica schodziła z wózka podnośnikowego typu reach truck. Postawiła stopę na posadzce i doznała urazu: skręcenia i naderwania stawu skokowego. Tak opisała zdarzenie: „nie odczułam wysokości, która dzieli mnie od stopnia do posadzki i stanęłam zbyt pewnie na posadzce (mocno) – nagle poczułam, że w lewej stopie coś chrupnęło”.

Na pierwszy rzut oka nic tu nie zawiodło:

• zeszła z wózka prawidłowo, zgodnie z instrukcją użytkowania,
• stopa stała na podłożu równo i nie przekrzywiła się pod ciężarem ciała,
• pracownica nie miała chorób ani wcześniejszych kontuzji, które mogłyby wpłynąć na zdarzenie,
• analiza miejsca zdarzenia nie wykazała nieprawidłowości ani w środowisku pracy, ani w konstrukcji wózka,
• pracownica niczego nie niosła.

Jedna okoliczność wyróżnia się na tle pozostałych. Była to już dziewiąta godzina pracy z rzędu, w ramach nadgodzin. Pracownica nie odczuwała jednak przed zdarzeniem osłabienia ani pogorszenia stanu psychofizycznego.

Pytanie do eksperta: czy zespół powypadkowy może w tej sytuacji uznać, że zabrakło przyczyny zewnętrznej, i w efekcie nie uznać zdarzenia za wypadek przy pracy?

Definicja wypadku przy pracy – cztery warunki z ustawy

Definicję wypadku przy pracy zawiera art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Wypadek przy pracy to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

1. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,
2. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,
3. w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Aby zdarzenie uznać za wypadek przy pracy, muszą być spełnione wszystkie cztery elementy definicji: nagłość, przyczyna zewnętrzna, uraz i związek z pracą.

Okoliczności i przyczyny wypadku ustala zespół powypadkowy powołany przez pracodawcę. Tryb jego pracy określa rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy.

Które elementy definicji są spełnione w opisanym zdarzeniu

Trzy elementy definicji nie budzą w tym przypadku wątpliwości. Pytanie dotyczy tylko czwartego:

1. nagłość (spełniony) – uraz powstał w chwili postawienia stopy na posadzce,
2. związek z pracą (spełniony) – pracownica schodziła z wózka w czasie pracy,
3. uraz (spełniony) – skręcenie i naderwanie stawu skokowego,
4. przyczyna zewnętrzna (wymaga oceny zespołu) – brak wad sprzętu i nieprawidłowości w miejscu pracy

Bez pełnej dokumentacji zespołu powypadkowego nie da się rozstrzygnąć sprawy z całkowitą pewnością. Na podstawie opisu można jednak przyjąć, że zdarzenie spełnia wymagania definicji ustawowej.

Przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy to nie tylko maszyna

Przyczyna zewnętrzna wypadku nie musi wynikać wyłącznie z działania sił przyrody, narzędzi, maszyn i urządzeń, energii ani czynników chemicznych. Niekontrolowany, nieuważny lub nieskoordynowany ruch pracownika może w pewnych okolicznościach sam być przyczyną zewnętrzną albo prowadzić do urazu jako jej bezpośredni skutek.

Co to oznacza w praktyce?

Brak usterki sprzętu i brak nieprawidłowości na stanowisku nie zamykają sprawy. Zespół powypadkowy musi też przeanalizować zachowanie samego pracownika w chwili zdarzenia.

Czynność poszkodowanego jako przyczyna zewnętrzna

W orzecznictwie przyjmuje się, że przyczyną zewnętrzną może być każdy czynnik zewnętrzny zdolny wywołać uraz. Obejmuje to także czynności wykonywane przez samego poszkodowanego. Tak orzekł m.in. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w uchwale z 11 lutego 1963 r. (sygn. akt III PO 15/62).

Wystarczy współprzyczyna

Przyczyna zewnętrzna nie musi być przyczyną wyłączną. Wystarczy, że jest sprawczą współprzyczyną wypadku. Tak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 24 listopada 2004 r. (sygn. akt I UK 55/04).

Zmęczenie i dziewiąta godzina pracy – co może wskazać zespół powypadkowy

W opisanej sytuacji możnawskazać dwie możliwe przyczyny zewnętrzne:

1. Niedostateczna koncentracja przy schodzeniu z wózka. Pracownica błędnie oceniła wysokość między stopniem wózka a posadzką. Staw skokowy został przez to nadmiernie obciążony, co skończyło się urazem stwierdzonym przez lekarza.
2. Zmęczenie po ponad 8 godzinach pracy. Zmęczenie mogło osłabić koncentrację i doprowadzić do błędu w ocenie wysokości.

Samo to, że pracownica nie czuła się osłabiona, nie wyklucza wpływu zmęczenia. Ekspert wskazuje zmęczenie jako możliwą przyczynę mimo braku odczuwalnych objawów.

Jak zespół powypadkowy powinien ocenić przyczynę zewnętrzną wypadku przy pracy – lista kontrolna

1. Oceń każdy z czterech elementów definicji osobno. Nie wyciągaj wniosków o całym zdarzeniu na podstawie jednego elementu.
2. Zapisz dosłownie relację poszkodowanego, zwłaszcza to, jak opisuje ruch w chwili urazu.
3. Ustal, czy czynność wykonano zgodnie z instrukcją, i odnotuj to w protokole.
4. Sprawdź stan sprzętu i miejsca pracy. Brak nieprawidłowości opisz, a nie tylko zaznacz.
5. Przeanalizuj czynniki po stronie pracownika: koncentrację, ocenę odległości i wysokości, koordynację ruchu.
6. Sprawdź czas pracy przed zdarzeniem, w tym nadgodziny, i oceń możliwy wpływ zmęczenia.
7. Ustal, czy pracownik miał choroby lub kontuzje, które mogły wpłynąć na zdarzenie.
8. Rozważ, czy wskazany czynnik mógł być współprzyczyną. Nie szukaj wyłącznie przyczyny jedynej.
9. Sporządź protokół według wzoru z rozporządzenia z 24 maja 2019 r.

Najczęstsze błędy przy ocenie przyczyny zewnętrznej

1. Utożsamianie przyczyny zewnętrznej z usterką. Zespół zakłada, że skoro sprzęt był sprawny, przyczyny zewnętrznej nie było. Tymczasem może nią być ruch samego pracownika.
2. Uznanie, że prawidłowo wykonana czynność wyklucza wypadek. Pracownik może zejść z wózka zgodnie z instrukcją i mimo to źle ocenić wysokość stopnia.
3. Szukanie przyczyny jedynej. Według orzecznictwa wystarczy współprzyczyna. Zawężenie analizy do jednej przyczyny może prowadzić do błędnego nieuznania wypadku.
4. Pomijanie czasu pracy. Nadgodziny i długa zmiana to okoliczności, które zespół powinien opisać i ocenić, a nie tylko zanotować.
5. Traktowanie braku skarg na samopoczucie jako dowodu. To, że pracownik nie odczuwał zmęczenia, nie przesądza, że zmęczenie nie wpłynęło na jego koncentrację.
6. Przesądzanie sprawy przed zebraniem dokumentacji. Ocena powinna wynikać z pełnych ustaleń zespołu, a nie z pierwszego wrażenia.

Podsumowanie

W opisanym przypadku nie można przyjąć, że przyczyny zewnętrznej zabrakło. Mogło nią być zmęczenie i niedostateczna koncentracja pracownicy przy schodzeniu z wózka. Doprowadziły one do błędnej oceny wysokości stopnia, gwałtownego stąpnięcia, nagłego przeciążenia i skręcenia lewego stawu skokowego. Skoro pozostałe trzy elementy definicji są spełnione, zdarzenie może zostać uznane za wypadek przy pracy.

Jeśli prowadzisz postępowanie powypadkowe, nie kończ analizy na sprawdzeniu sprzętu i stanowiska. Przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy może leżeć w samym ruchu pracownika i w warunkach, w jakich ten ruch wykonał, w tym w długości jego zmiany.

Podstawa prawna

• ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 277 ze zm.),
• ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 1644 ze zm.),
• rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. nr 105, poz. 870),
• rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z 24 maja 2019 r. w sprawie wzoru protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy (Dz.U. poz. 1071).

FAQ (najczęściej zadawane pytania) – Przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy – nie tylko maszyna

Co to jest przyczyna zewnętrzna wypadku przy pracy? Według orzecznictwa to każdy czynnik zewnętrzny, który może wywołać uraz, w tym czynność wykonywana przez samego poszkodowanego. Przyczyna zewnętrzna jest jednym z czterech elementów ustawowej definicji wypadku przy pracy, obok nagłości, urazu i związku z pracą.

Czy uraz bez usterki sprzętu może zostać uznany za wypadek przy pracy? Tak. Brak wad sprzętu i nieprawidłowości w miejscu pracy nie przesądza, że nie było przyczyny zewnętrznej. Może nią być np. nieuważny lub nieskoordynowany ruch pracownika.

Czy zmęczenie pracownika może być przyczyną zewnętrzną wypadku? Według eksperta może, jeśli osłabiło koncentrację i doprowadziło do błędu, np. w ocenie wysokości stopnia. W omawianym przypadku pracownica pracowała dziewiątą godzinę z rzędu, choć nie odczuwała osłabienia.

Czy przyczyna zewnętrzna musi być jedyną przyczyną wypadku? Nie. Sąd Najwyższy w wyroku z 24 listopada 2004 r. (I UK 55/04) wskazał, że wystarczy, aby była sprawczą współprzyczyną wypadku.

Kto ustala, czy zdarzenie było wypadkiem przy pracy? Okoliczności i przyczyny wypadku ustala zespół powypadkowy powołany przez pracodawcę. Tryb jego pracy określa rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r., a wzór protokołu rozporządzenie z 24 maja 2019 r.